Categorieën
Blik op Bolsward Bolsward Cultuur Geschiedenis Kunst

Jaap Kramer (Bolsward 1936 – Groningen 2025): illustrator van een zeer omvangrijk oeuvre

Jaap Kramer (in zijn geboorteakte staat Klaas Jacob) werd in Bolsward geboren op woensdag 6 mei 1936. Hij overleed in Groningen op dinsdag 27 mei 2025. Jaap was een van de bekendste Nederlandse illustratoren van school- en kinderboeken, maar hij heeft zich ook regelmatig aan strips gewaagd. Dat deed hij dusdanig kundig dat hij in 2008 in aanmerking kwam voor de hoogste Nederlandse onderscheiding op dat vlak, de ‘Bulletje en Boonestaak Schaal’. Daar staat hij hier, terecht trots, mee op de foto. Deze prijs werd van 2003 tot en met 2022 uitgereikt door Het Stripschap aan stripmakers, die aan de wieg van het Nederlandse beeldverhaal hebben gestaan.

Het Bolswarder echtpaar Ype Kramer (1912 – 1990) en Hieke Tuinstra (1914 – 2001) kreeg een achttal kinderen, waarvan Jaap het tweede was. Collectie Hieke Kramer

Zijn jeugd

Voor Jaap Kramer, geboren aan het Hoog Bolwerk in een jaren geleden afgebroken huisje dat tegen dat Hoog Bolwerk aan stond, zullen de oorlogsjaren veel hebben betekend voor zijn latere leven. Hij groeide op in een klein, overzichtelijk stadje, waar de oorlog altijd dichtbij was, voor de familie Kramer soms letterlijk. Vader Ype was een bekend metselaar, dus vaak in de oorlogsjaren wegens werkzaamheden afwezig. Moeder Hieke, die in de huwelijksakte van 1934 ‘strijkster’ wordt genoemd, had niet alleen de zorg voor de kinderen, maar dankzij haar creatieve aanleg ontwikkelde Jaap ook al snel zijn aangeboren tekentalent. Zorgzame en creatieve moeder Hieke zag de kunstzinnige waarde van zijn jeugdtekeningen al vroeg in en bewaarde die dan ook zorgvuldig. Zoals deze.

Het eerste huisje van het lage rijtje rechts is het geboortehuis van Jaap. Collectie Tonnie Siemonsma

Tijdens de winter van 1944 – 1945 werden deze iepen op het Laag Bolwerk wegens gebrek aan brandstoffen door bewoners aan het Hoog Bolwerk en andere Bolswarders geveld. De plaatselijke politie verhinderde dat niet. De nieuwe aanplant na de oorlog, ook met iepen, was in 2000 zodanig aangetast door de iepziekte dat ze verwijderd werd en vervangen door koningslinden, die heden ten dage een lust voor het oog zijn.

Zijn jeugdomgeving legde Jaap ook op papier vast: het hoge bolwerk met zijn tijdens de hongerwinter omgehakte bomen (zie boven), de opslag van brandstoffen, de gaarkeuken in oorlogstijd, de nabije, gothische, Martinikerk, en veel meer. Het tekenpapier haalde hij bij de boekhandel Stienstra, vlakbij. Toen er geen tekenpapier meer verkrijgbaar bleek, gebruikte hij kleine papieren schriftjes als tekenmateriaal.

Jaap bezocht tijdens de oorlogsjaren de C.V.O. school (Christelijk Volks Onderwijs) waarop destijds menig onderduikkind zat. Na enkele jaren MULO trokken de losse baantjes en de wijde wereld. Hij was rond 1950 komen wonen aan de Pater Brugmanstraat 37, een nieuwe, inspirerende wereld.

Na een tijdje in de plaatselijke Hollandia fabriek (een zuivelfabriek) gewerkt te hebben, kwam hij terecht bij ijzerhandel Van der Meulen en daarna bij de levensmiddelenhandel Hettema.

Net 16 jaar sloeg hij het pad in van zijn latere werkzame leven. Hij kwam terecht bij een reclamebureau in Leeuwarden, waarna de militaire dienstplicht wachtte.

Zomertentoonstelling 2002

Ik leerde Jaap kennen in het voorjaar van 2002. De gemeente Bolsward had een jaarlijkse traditie in het organiseren van Zomertentoonstellingen in het stadhuis. Deze tentoonstellingen kenden ruime waardering in heel Nederland en waren een kunstzinnig begrip voor de Gysbertstêd. Die zomer herbergde de eerste verdieping (raadzaal, vierschaar, burgemeesterskamer en de beide commissiekamers) in dat stadhuis een overzicht van het werk van Jaap Kramer (van 20 juni tot en met 31 augustus).

Al vanaf 1948 organiseerde (behalve in 1979) de gemeente Bolsward een jaarlijkse tentoonstelling in het stadhuis. Deze werd in de zomermaanden gehouden, meest tijdens de maanden juli en augustus. Aanvankelijk werden de tentoonstellingen gevuld met kunstwerken verzameld uit heel Nederland, tot aan werken van Rembrandt toe; later, zo vanaf de jaren ’90, met voornamelijk werk van Bolswarder kunstenaars: Cees van Leeuwen, Gysbert Japix, Dirk Jorritsma, Melis van der Sluis, JanMurk de Vries, Mobach, Joop van Bergen, Janneke Hengst, Henk Homburg, schilders van Bolswarder aardewerk, Heide van Krimpen, Murk Kuipers, en, als laatste, in 2003 Jeroen Werz.

En dus het jaar ervoor Jaap Kramer.

Het is nog steeds een groot verlies voor de kunstwereld, voor die van Bolsward en van ver daarbuiten, dat deze zomertentoonstellingen niet meer georganiseerd worden.

Groningen

Om kennis met Jaap, van wie ik de familie goed kende, te maken voor de aan zijn werk gewijde tentoonstelling in 2002, reed ik begin juni naar Groningen, waar hij al lange tijd woonachtig was. Ik ontmoette een bijzonder vriendelijk en sociaal persoon, die me met veel plezier zijn kamer liet zien waar hij werkte. Wat ik me ook nog goed herinner, was het enthousiasme waarmee hij vertelde (in een mengeling van Bolswarders en Grönnegs) over zijn dagelijkse lange fietstochten door het Groninger land. Niet alleen kwam hij daarmee tot volledige ontspanning, hij kreeg dan eveneens inspiratie om de opdrachten die thuis lagen te wachten (veelvuldige verzoeken tot het maken van illustraties bij talloze boeken) in te vullen.

Van de tentoonstelling in 2002 van Kramer herinner ik me nog goed de muzikale invulling van die avond. Een muziektrio speelde nostalgische liedjes met de muzikanten Kooiker en Balt en met zang van Jaaps oudste broer Andries. Zichtbaar bewogen genoot Jaap van deze optredens.

Na een gestrand eerste huwelijk met Alie Leenstra, met wie hij drie kinderen kreeg, trouwde Jaap in 1975 met Els Helder. Ze vestigden zich definitief in Groningen.

Zijn werk

Voor velen, vooral voor de wat ouderen onder ons, zal een eerste kennismaking met Kramer de boekenserie ‘Snuf de hond’ zijn geweest. De auteur, Piet Prins (pseudoniem van Pieter Jongeling), publiceerde de reeks vlak na de oorlogsjaren, eerst als feuilleton in het Gereformeerd Gezinsblad en enige jaren later als boekenserie. De serie was gebaseerd op de oorlogstijd.

Al deze (negen) boeken zijn geïllustreerd door Jaap Kramer, hoewel aanvankelijk een onbekend tekenaar eraan meewerkte. Ook zijn ze verschenen als luisterboek. Vier films zijn gemaakt (en ook op televisie uitgezonden) met deze Snuf als onderwerp.

Het waren niet alleen deze Snuf-boeken waarmee hij landelijk bekend en gewaardeerd werd. Naast boeken heeft hij ook talloze strips van illustraties voorzien. Evenals tekeningen bij veel lesmateriaal. Jaap wist zich een plek te verwerven als Nederlands top-illustrator van een oneindige reeks boeken en strips.

Na vele losse baantjes en een gerichte tekenopleiding moest hij dus (in 1955) in militaire dienst. Die tijd benutte Jaap om de strip ‘Jim Burk’ te schrijven en te tekenen.

Onder het titelblad staat Jaap als militair aan te geven dat met deze strip in het Bolswards Nieuwsblad zijn lange en indrukwekkende loopbaan als illustrator begon.

De strip verscheen in 1956 in het Bolswards Nieuwsblad. De hoofdredacteur van deze destijds tweemaal per week verschijnende krant was de bekende E.S. de Jong. Toen ik De Jong later sprak en we het kort hadden over deze strip, wist hij nog helder dat hij meteen onder de indruk was van de ‘tekenkracht’, zoals hij het noemde, van Jaap Kramer.

Na zijn diensttijd kon Jaap al snel aan het werk in Groningen bij clichéfabriek De Poel, die destijds ook voor het Bolswards Nieuwsblad werkte. Diverse (teken)baantjes vervulde hij in zijn nieuwe woonplaats, in de stad die zijn tweede ‘Bolsward’ werd en waar hij definitief kwam te wonen.

Beeld van New York
Uit het boek ‘Een paard in huis’ deze illustratie, met alle kenmerken van de stijl van Jaap. ‘Een boek dat me als manuscript al toelachte, is ‘Een paard in huis’. Dit is een kostelijk verhaal over een Fjordenpaardje, dat bij Manus Mans in de gang staat geparkeerd. Aan het eind van het verhaal breekt brand uit, waardoor er hachelijke situaties ontstaan. Ook aan deze tekening is af te lezen dat ik veel plezier aan het illustreren beleef. Maar wat wil je ook: ik kon weer een paard tekenen!’

Na zijn eerste strip gemaakt voor het Bolswards Nieuwsblad werkte hij jarenlang voor het Nederlands Dagblad en het Reformatorisch Dagblad. Daarin was een bijzondere wijze van tekenen het z.g. Nederlandse stripformaat: korte verhalen waarbij de tekeningen de teksten daaronder begeleiden.

Conclusie

Wie een zeer lange en indrukwekkende opsomming wil bekijken van het werk van Jaap Kramer kan terecht in het boek ‘De illustrator geschetst. Het werk en leven van Jaap Kramer’. Van David de Poel, uit 2005. De zeer passende inleiding is van de toenmalige burgemeester en echte Groninger Jacques Wallage.

Dit bijzonder kloeke en strak ingebonden boek, vol zwart-wit en gekleurde afbeeldingen, bevat achterin een prachtige en indrukwekkende opsomming van Jaaps bibliografie.

Jaap Kramer heeft een uniek en duidelijk stempel gedrukt op de landelijke illustratiewereld. Opvallend is het gebruik van de verschillende tekentechnieken. Kortom, zijn werk zal nog lang onderscheidend zijn in de vaderlandse illustratiewereld.

Jaap had vele tentoonstellingen door het hele land, ook in Friesland. Begin deze eeuw was in het kerkje van Westhem een tentoonstelling gewijd aan het werk van de familie Kramer. Naast dat van Jaap hingen er ook fraaie schilderingen van Akkie Goeman-Kramer, Doetie de Vries – Kramer, Anne Kramer, Hieke Kramer en Petra Kramer, telgen uit een bijzonder kunstzinnige familie. Van hen zijn, onder veel meer, de navolgende werken:

De creatieve familie Kramer in het kerkje van Westhem, omringd door hun werk.
Doetie
Akkie
Anne
Hieke
Petra
Jaap

Ook dit schilderij van Jaap hing in het kerkje van Westhem. Het is de schildering van een bijbels verhaal. Dit werd destijds wekelijks uitgezonden op televisie bij de E.O.

Bezoek in het kerkje van Westhem, v.l.n.r. Dicky Bosma – Faber, Hieke Kramer en Petra Kramer. Foto Tonnie Siemonsma

Een beminnelijk, sociaal en bijzonder vakkundig mens is rustig op 89-jarige leeftijd heengegaan in zijn ‘tweede’ stad Groningen.

© Willem Haanstra, augustus 2025                                       

Met dank aan Hieke Kramer, Tonnie Siemonsma en David de Poel