Door Wetterskip Fryslân
Uit onderzoek in 2024 en 2025 blijkt dat PFAS in alle Friese wateren voorkomt. Als eerste waterschap in Nederland heeft Wetterskip Fryslân PFAS op provinciaal niveau in beeld gebracht. De uitkomsten zijn zorgwekkend: de gemeten concentraties liggen boven de normen voor oppervlaktewater. PFAS wordt overal aangetroffen, van grote wateren tot de kleinste poldersloten.
Het waterschap maakt zich grote zorgen en roept het Rijk op om maatregelen te nemen. Met als belangrijkste actie het instellen van een Europees totaalverbod op PFAS. De Unie van Waterschappen pleit hier al langere tijd voor. Elke dag uitstel levert onomkeerbare schade op.
Wat zijn PFAS?
PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn door de mens gemaakte stoffen die water-, vet- en vuilafstotend zijn. Ze breken nauwelijks af, zijn niet of slecht te verwijderen en zijn schadelijk voor mens en milieu. Daarom staan ze bekend als ‘forever chemicals’ en Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS).
PFAS komt voor in alle Friese wateren
Sinds 2024 kan het laboratorium van Wetterskip Fryslân ruim dertig veelvoorkomende PFAS meten. De uitkomsten zijn duidelijk: PFAS wordt in alle onderzochte wateren aangetroffen én overschrijdt de bestaande normen. Dat geldt voor grote wateren en poldersloten.
Op sommige plekken zijn de concentraties extreem hoog. Rond de militaire vliegbasis Leeuwarden is sprake van één van de grootste PFAS-vervuilingen van Nederland. In het aangrenzende water zijn waarden gemeten tot wel 900 keer boven de norm. De vervuiling heeft zich verspreid naar een gebied van meer dan 1100 hectare.
Ook elders in Fryslân is het beeld zorgwekkend. In alle onderzochte grotere wateren worden normen overschreden, met een factor tussen 1 en 10. In vrijwel alle poldersloten ligt de concentratie PFOS (een vorm van PFAS) boven de norm.
Onderzoek van provincie Fryslân laat bovendien zien dat PFAS structureel aanwezig is in het grondwater. Overschrijdingen komen al voor in diepere lagen.
PFAS wordt ook bijna altijd gevonden in afvalwater. Uit gezamenlijk onderzoek van het waterschap en de Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing (FUMO) blijkt dat 48 van de 50 onderzochte bedrijven PFAS (in meetbare concentraties) lozen op het riool.
Daarnaast komt trifluorazijnzuur (TFA) veel voor. Dit is een zeer mobiele en nauwelijks afbreekbare PFAS-variant. Verhoogde concentraties worden vooral gemeten in akkerbouwgebieden. De afbraak van PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen tot TFA is nadrukkelijk in beeld als een belangrijke oorzaak.
Grote zorgen
De gevolgen voor waterkwaliteit, natuur en volksgezondheid zijn groot, zegt Plantinga. ‘Wat we zien is ronduit zorgwekkend. PFAS zit overal en vaak in te hoge concentraties in ons watersysteem. Deze stoffen verdwijnen niet en blijven zich ophopen. Daardoor komt ook het halen van de Europese waterkwaliteitsdoelen steeds verder onder druk te staan. Tegelijk verwachten we strengere eisen voor afvalwaterzuivering. Dat betekent forse kosten voor waterschappen, bijvoorbeeld voor sanering en nieuwe zuiveringstechnieken.’
Oproep aan het Rijk
Volgens Plantinga is ingrijpen noodzakelijk: ‘Zonder maatregelen worden de problemen alleen maar groter. Dit kunnen en willen we als waterschap niet alleen oplossen. Het Rijk moet ook zijn verantwoordelijkheid nemen. De PFAS-kraan moet dicht.’
Wetterskip Fryslân pleit daarom samen met andere Nederlandse waterschappen voor aanpak bij de bron: een Europees totaalverbod op PFAS en strengere regels en toezicht: om lozingen door bedrijven te voorkomen en te verminderen.
Ook vindt Wetterskip Fryslân dat er een landelijk opruimfonds zou moeten komen voor sanering van ernstig vervuilde locaties.
‘Alleen met stevige landelijke en Europese maatregelen kunnen we verdere vervuiling stoppen en ons watersysteem beschermen voor toekomstige generaties’, aldus Plantinga.
Het overzicht van alle PFAS-onderzoeken in Fryslân is recent gedeeld met het dagelijks bestuur van Wetterskip Fryslân.