De Duitse kunstenaar Gunter Demnig (Berlijn, 1947) ontwierp de Stolpersteine als aandenken aan de slachtoffers van het Duits nationaalsocialisme tijdens de jaren waarin Adolf Hitler aan de macht was en dat leidde tot de Tweede Wereldoorlog. In ons land worden deze steentjes struikelstenen genoemd en in Friesland stroffelstiennen. In de gemeente Súdwest Fryslân is het met name Sneek waar vele (nu al 26) stroffelstiennen zijn geplaatst. Deze geven in het bijzonder gedeporteerde en daarna vermoorde Sneker Joden blijvend een naam. Binnenkort zal er opnieuw een stroffelstien aan de serie worden toegevoegd.
De stroffelstenen herinneren aan Joden, Sinti, Roma, homoseksuelen, Jehova’s getuigen, politieke gevangenen en anderen die zich verzetten tegen de nazistische overheersing.
De in Bolsward geplaatste steen herinnert aan Sjerp Molenaar die zich niet aan het bevel van de Duitsers om te blijven staan, hield en doorliep. Vervolgens werd hij op de Cnossenlaan neergeschoten.
De Duitse bezetter was van plan om op 16 februari 1945 een razzia uit te voeren in de stad Bolsward. Er is de dag daarvoor een dertigtal Landwachters in de stad aangekomen. Wanneer smid Van Wieren, Achter de Smeden, met zijn zonen weigert een lekke band van een van deze Landwachters te plakken, ontstaat er een dreigende sfeer. Boerenzoon Sjoerd Buwalda van de boerderij de Grote Klaver, aanwezig bij het opstootje, wordt aangehouden en opgesloten in een kamer van hotel De Wijnberg, waar dan het Duitse plaatselijke hoofdkwartier is gevestigd. Diezelfde nacht ontsnapt Sjoerd, tot grote woede van de ook daar ingekwartierde commandant Essig. Deze regelt ogenblikkelijk een razzia in de stad voor de volgende dag. De in De Wijnberg werkzame mevr. Akke Kramer geeft zo snel als mogelijk deze informatie door aan de plaatselijke politie. Arjen van der Hauw, het hoofd van de plaatselijke politie, schrijft dan in zijn dagboek:
‘Ik waarschuwde Klaas Falkena (commandant van het plaatselijk verzet, w.h.) en de Jood Van Gelder, alsmede de K.P. en ze vluchtten de stad uit. Toen hebben ze ’s morgens reeds 15 jongens uit Holland, die met fietsen hier gekomen waren om voedsel te halen (het was de ‘Hongerwinter’, w.h.), opgepakt en op hun fietsen met leeggelopen banden laten rijden naar het politiebureau. Ze brachten de jongens later weg naar Sneek en de Duitsers roofden die dag uit de stad meer dan 200 rijwielen bij burgers en veel zilverspullen. Op de Cnossenlaan hebben ze Sjerp Molenaar neergeschoten.’
Sjerp Molenaar
Het gezin van Foppe Molenaar en Dirkje Eekma woont in die strenge winter van 1944 – 1945 aan de Schelte à Bolswertstraat 7. ##
## Dit adres werd me destijds meegedeeld door zoon Piet Molenaar. Het blijkt ietwat ingewikkelder dan dat. Ook is het geboorteadres van Sjerp me nog niet duidelijk. Meerdere verhalen doen de ronde. Vast staat dat die geboorte niet heeft plaatsgevonden in de Schelte à Bolswerstraat: deze straat was er nog niet in 1923. Pas in 1930 wordt de dan voltooide straat per raadsbesluit de naam Schelte à Bolswertstraat gegeven. Wel heb ik kunnen vinden dat de familie Molenaar in 1928 woonde aan de Cnossenlaan 23, die toen liep vanaf Laad en Zaad, via wat nu de Secr. Haitsmalaan, de Pieter Coopmansstraat en de Gasthuissingel heet, tot aan de Snekerpoortsbrug aan de binnenstad. Maar waar het huis op nummer 23 stond, is me nog niet duidelijk.
Op deze familiefoto van eind jaren ’50 staat geen Sjerp meer. Wanneer Sjerp in februari 1945 wordt doodgeschoten zijn de oudste kinderen al het huis uit. Zoon Broer (1921) woont dan in Sneek. Diens dochter Hillie (1945) verlaat al zeer jong het huis en vestigt zich in Amsterdam, waar ze zal blijven wonen. Ze ontwikkelt zich daar tot een gerenommeerd filmproducent en documentairemaker, met wereldwijde contacten. Tijdens de jaren ’60 is ze een van de leidinggevende figuren binnen de Dolle Mina-beweging. Als Tweede Kamerlid van de PvdA rond 2000 onderscheidt ze zich o.a. als het Kamerlid dat uit principe tegen het huwelijk van Willem Alexander met Maxima stemt. Dochter Trijntje (1924) gaat na haar huwelijk wonen in Leeuwarden. Haar zoon, Harmen Wiersma, zal later een gevierd dammer zijn.
Wanneer ik rond 2006 zoon Piet Molenaar raadpleeg voor informatie over het oorlogsdrama binnen de familie, deelde hij het volgende met me:
‘Die tijd is met geen pen te beschrijven, zo vreselijk. Sjerp was nog in huis. Hij had stevige verkering met Annie Schurer uit Sneek. Sjerp hielp mijn vader Foppe, hij was straatmaker. Al een paar keer was hij gedwongen om in Duitsland te gaan werken. Tot hij tegen moeke zei: ‘Ik laat me niet meer pakken, dan schieten ze me maar dood.’ Zo’n hekel had hij aan de Duitsers.
Sjerp zat ondergedoken bij ons thuis. Op een dag, de 16e februari 1945, ging hij suiker halen bij grootmoeke Molenaar, in haar winkeltje in de Witherenstraat, waar nu Velzen zit. Die suiker wilde Sjerp ruilen tegen boter. Hij liep terug, langs huis, en zo de Cnossenlaan op. Hij was op weg naar een boer op Laard en Zaard. Was hij maar thuis gebleven…
Een paar Duitsers zagen hem lopen. Ze riepen dat hij moest blijven staan. Sjerp moet gedacht hebben : ‘.. dat nooit, nooit weer naar Duitsland! En hij rende er vandoor. Toen werd geschoten..’
Sjerp wordt opgebaard, midden in de winkel van beppe Molenaar. Ze wordt alom Moeketsie Molenaar genoemd. Piet ziet de kist nog voor zich. Dan wordt Sjerp begraven op de begraafplaats in Bolsward. De andere dag ligt er een krans op het verse graf die afkomstig blijkt te zijn van de bekende plaatselijke verrader Jappie Rijpma. Deze krans wordt onmiddellijk verwijderd. Piet heeft er voor gezorgd dat het stoffelijk overschot van zijn broer bijgezet wordt op de erebegraafplaats in Loenen.
Er waren enkele ooggetuigen van dit Bolswarder drama.
Tjipke Vallinga is dan 14 jaar oud. Toen ik hem erover sprak, herinnerde hij het zich als de dag van gisteren. Hij loopt die dag met Trienke Haagsma en Nienke Bouwhuis over de zandweg waarover de nieuwe autoweg komt te lopen. Wanneer ze aankomen bij de oversteek naar de Cnossenlaan, ter hoogte van de boerderij van Van der Velde, gebeurt het drama waar hij later zo vaak aan zal terugdenken:
‘Ik ging die ochtend melk halen bij boer Postma, aan de opvaart van de Nijlandervaart, niet ver van de aan te leggen Rijksweg. Die is dan nog een zandbak. Dat moest ik heel vaak doen. We liepen terug, met zijn drieën. Over de zandweg met hoge palen erlangs. Dan konden daar geen vliegtuigen landen. Dan zie ik opeens een Duitse soldaat gehurkt zitten, niet ver van de boerderij van Van der Velde. We zien een man rennen op het weggetje naar Laard en Zaard. Een schot knalt. De man valt… We lopen door en gaan naar huis. Dan horen we dat iemand bij ons uit de buurt doodgeschoten is, Sjerp Molenaar. Ik kende Sjerp heel goed.’
Vlakbij, op het ‘hiem’ van Spreeuwenstein, staat boer Hendrik Witteveen. Over hem schreef ik o.m. het boek ‘Een Sneeuwgans boven Bolsward’, waarin ook vele herinneringen aan de oorlogstijd.
Hij vertelde me het volgende:
‘Er was die dag een razzia aan de gang. We hielden alles goed in de gaten. Ik zag opeens Sjerp lopen. Die kende ik wel. Hij kwam van achter de boerderij van Van der Velde vandaan en liep heel rustig de Cnossenlaan op. Hij was al bij het hok van Brouwer, toen ik twee Duitsers zag. Die liepen ook het weggetje op. Ze waren ongeveer waar nu het tunneltje is. Toen ging een van de Duitsers door de knie. De ander gaf een bevel, dat zag je duidelijk, en toen viel het schot. Sjerp viel neer in de berm bij het hok’.
Sjerp is dan 21 jaar jong (12 september 1923 – 16 februari 1945).
© Willem Haanstra
Bolsward, november 2026.
Met dank aan de familie Molenaar, en andere genoemden in het verhaal.
Zie ook ‘Bolsward in Oorlogstijd’ (2007), met de daar genoemde bronnen.
En eveneens ‘Een Sneeuwgans boven Bolsward’ (2015)
En zie ook de serie ‘Frits van der Meer en zijn Bolswarder vrienden’: Foppe Molenaar.