Bezig zijnde met de voorbereidingen voor de expositie ‘Een eeuw Koudumer middenstand’ die 22 januari begint, had ik laatst een oud uithangbord in mijn handen van Slagerij Koornstra. De Koornstra’s waren slagers in Koudum van midden 19e eeuw tot ver in de jaren zeventig van de 20e eeuw. Rinze Koornstra verhuisde in 1850 van Balk naar Koudum om daar zijn slagerspraktijk voort te zetten. De nog in Balk geboren zoon Hidde Koornstra nam later de slagerij in Koudum over. Van deze Hidde weten we niet zo veel, maar van twee andere zonen van Rinze Koornstra des te meer.
Al eerder schreef ik hier over het veelbewogen leven van de in Koudum geboren en getogen Metten Koornstra (1852-1923). Maar het leven van zijn oudere broer, Jan Cornelis Koornstra (1850-1898), is niet minder interessant. Hij werd geboren op 25 januari 1850 in Balk en kort na zijn geboorte verhuisde het gezin naar Koudum. Al op 12-jarige leeftijd verliet Jan het ouderlijk huis om boerenknecht te worden. Hij woonde in Hindeloopen en Workum tot hij in 1870 weer naar Koudum kwam, waar hij trouwde met Sijke Bijlsma, een boerenmeid uit Workum. Jan Koornstra werd van boerenknecht eerst schipper en was later in Koudum koopman/winkelier.
In 1889 emigreerde het gezin van Jan Koornstra (vader, moeder en zeven kinderen van bijna 2 tot 14 jaar) naar Argentinië, net als zeker elf andere Koudumer gezinnen. Ik schreef er op Brekt eerder over. De reis per stoomschip van Rotterdam of Amsterdam naar Buenos Aires duurde vijf tot zeven weken en was bepaald niet aangenaam. In Argentinië moesten de meeste emigranten op de pampa’s werken en ook dat viel niet altijd mee. Een kwart van de emigranten keerde binnen enkele jaren terug, waaronder ook Koudumers. Het gezin Koornstra kon zich wel redden in Argentinië en kreeg tussen 1890 en 1896 nog drie kinderen.
Tijdens en vlak na de reis met de ss Schiedam schreef Jan Koornstra brieven aan zijn “Geliefde Moeder, Broeders en Zusters” in Koudum; vader was in 1882 overleden. Negen brieven zijn er bewaard gebleven uit 1889-1892 en die geven een aardig beeld van de reis, de aankomst en de eerste jaren in Argentinië. Hoewel daarbij gezegd moet worden dat het beeld dat Jan Koornstra voor het thuisfront schetste, waarschijnlijk wat rooskleuriger was dan de werkelijkheid. Dat laat bijvoorbeeld de vierde brief zien, van 2 november 1889.
Op 30 oktober is het schip in Buenos Aires aangekomen en Koornstra vertelt over het verblijf in het ‘emigrantenhotel’. Daarna schrijft hij dat er sinds de tussenstop in Zuid-Portugal op 11 september niks bijzonders gebeurd is. Het was een saaie reis, met als enig vertier soms een oefening met het brandalarm. En er zijn onderweg twee jonge Duitsers overboord gevallen en verdronken. Niets schrijft Koornstra over het sterven van drie zeer jonge kinderen van Koudumer gezinnen in oktober 1889 aan boord van de ss Schiedam. Blijkbaar wilde hij de mensen thuis met deze tegenslagen niet belasten.
Van Buenos Aires vertrekt het gezin Koornstra begin november 1889 per trein en daarna met paard en wagen naar een onaf huis in de middle of nowhere. Maar in 1891 heeft Jan Koornstra in Rojas een beter huis op het landgoed van een Engelse grootgrondbezitter voor wie hij en zijn zonen werken. Vooral het feit dat kinderen uit het gezin Koornstra oud genoeg waren om ook te kunnen werken, heeft bijgedragen aan een succesvolle emigratie.
De eveneens uit Koudum afkomstige Wouter Wouters emigreerde ook naar Argentinië en is daar, net als het gezin van Koornstra, gebleven. Wouters schreef enkele ingezonden brieven naar het Nieuw Advertentieblad (van Hepkema) over zijn belevenissen in Argentinië en geeft in een brief in het Nieuw Advertentieblad van 30-08-1893 ook informatie over Jan Koornstra. Wouters heeft bij Koornstra geholpen met het maisplukken en vertelt enigszins jaloers dat Jan en Sijke Koornstra zestien ossen, vier paarden en twee varkens hebben.
Toch ging ook bij Koornstra niet alles van een leien dakje. Op 29 juni 1895 staat er van ene Leendert Bossers een uitgebreide ingezonden brief in het Nieuw Advertentieblad over naar Argentinië geëmigreerde Friezen, waarin hij Jan Koornstra ook noemt. Die heeft enkele jaren een boerderij beheerd, maar daarna ging het mis. Koornstra’s zoons werden weer boerenarbeider en zelf werd Koornstra met een compagnon beheerder van het land van een Engelsman. De compagnons kregen echter ruzie en Koornstra, die geen Engels sprak, kon vertrekken.
Het gaat in 1895 wel weer aardig met Koornstra, zo schrijft Bossers: “Hij woont nu met de familie in Rojas en gaat met de zoons buitenaf wonen. Hij heeft zich een kar gekocht, heeft plusminus 10 paarden en met de kinderen te zamen verdienen ze ruim hun brood. Ze zullen wel weder hier of daar een landeigenaar opscharrelen, die hun met voorschot land in huur afstaat en dan zitten ze weder in den ouden doen.”
Het gezin van Juan Koornstra in de registers Nationale Volkstelling Argentinié 1895.
Op 28 september 1895 reageert Jan Koornstra, of liever Juan Koornstra, zoals hij ondertekent en zoals hij ook voorkomt in een Argentijnse volkstelling, in een ingezonden brief in het Nieuw Advertentieblad op het stuk van Bossers. Hij wijst daarin op een aantal onjuistheden in het artikel van Bossers. Onder andere de tegenslagen kloppen niet allemaal en de inkomsten die Bossers noemt ook niet. “Voor driemaal ploegen, eggen en zaaien ontvingen wij 9 peso, zegt hij. Een peso heeft hier in den laatsten tijd eene waarde van 75 à 80 cts. Hollandsch. Wie nu iets van landbouw afweet, zal begrijpen, dat deeze belooning veel te laag zou zijn. We ontvingen dan ook geen 9, maar 16 peso.”
Koornstra eindigt zijn ingezonden brief met: “Mocht u, M. de R. [meneer de redacteur], er plaatsruimte voor willen afstaan in uw blad, zoo zou ik wel willen mededeelen onze ervaringen hier opgedaan in den tijd van zes jaar. Uw. Dw. Dnr. [Uw Dienstwillige Dienaar] JUAN KOORNSTRA.”
Hoewel de redactie van het Nieuw Advertentieblad onder het artikel antwoordt dat deze graag nadere mededelingen van Koornstra ontvangt, zijn geen andere ingezonden brieven van Koornstra bekend. Hij overleed in Rojas (Argentinië) op 1 oktober 1898.
Een uitgebreider artikel over Jan Cornelis Koornstra staat op de website van Histoarysk Koudum.
© Jelle van der Meulen
Eerder verscheen: https://www.brekt.nl/emigratie-van-koudumers-naar-argentinie-rond-1889/