‘Koudum en het water’ is de titel van de komende expositie van Histoarysk Koudum, die van 30 januari tot en met 13 maart 2027 te zien is. Voor het vijfde achtereenvolgende jaar bieden mijn vrouw en ik Histoarysk Koudum de ruimte voor een expositie in onze galerie. Die expositie wordt ingericht door een inmiddels goed ingewerkt team van vijf mensen: de expositiecommissie van Histoarysk Koudum. Daar ben ik dus een onderdeel van, met veel plezier.
‘Koudum en het water’ is een ruim begrip, dat had de expositiecommissie al snel door. Eén onderwerp stond al enkele jaren op ons lijstje voor een expositie in januari-februari 2027, en dat krijgt nu volop aandacht: de ramp met de stoomboot Willem III. Op 30 januari 2027 is het precies honderdvijftig jaar geleden dat het schip op de Fluessen verging, met veertien doden tot gevolg.
Een aantal onderwerpen met betrekking tot het thema ‘Koudum en het water’ is afgevallen, zoals recreatie op het water (moderne geschiedenis) en de inpolderingen rond Koudum (17e tot 19e eeuw). We moesten ons namelijk beperken, net als voorgaande jaren. Er bleven uiteindelijk drie onderwerpen over, niet toevallig alle drie jubilea: de ramp met de Willem III, het aquaduct bij Galamadammen dat twintig jaar bestaat, en Jacob Benckes die 350 jaar geleden sneuvelde op Tobago en die 390 jaar geleden geboren is.
‘Al heel spoedig komen we nu aan een van de meest merkwaardige punten van de heele Friesche waterwereld, Galamadammen.’ Dit citaat van natuurbeschermer Jac. P. Thijsse uit zijn Verkadeboek van 1918 gebruikte ik eerder al in een Overpeinzing uit Koudum. Op de expositie probeert Histoarysk Koudum Thijsses verwondering te verklaren.
Mijn eigen verwondering is uiteraard van meer persoonlijke aard: ruim vijftig jaar geleden fietste ik over de brug bij Galamadammen en dacht ik aan de flauwe anekdote over Galamadammen uit de inleiding van De roos van Dekama van Jacob van Lennep. Toen ik tien jaar geleden in Koudum kwam wonen, moest ik ineens onder het water door fietsen via het aquaduct dat er toen al tien jaar lag.
De ‘Verzwegen Zeeheld’ Jacob Benckes (1637-1677) uit Koudum is niet zomaar een onderwerp uit het verleden, maar door de aandacht voor het koloniale verleden van Nederland ook actueel. Jan de Vries, historicus en voorzitter van Histoarysk Koudum, deed onderzoek naar de rol van Benckes, en daar zal op de expositie aandacht aan besteed worden. Ook tonen we een (klein) deel van de meer dan 1000 uitgaven die De Vries verzamelde van het wereldberoemde boek Robinson Crusoe van de Engelse schrijver Daniel Defoe (1660-1731) Tijdens zijn historische speurtocht kwam De Vries erachter dat Defoe het gevecht op Tobago, waarin Benckes in 1677 omkwam, op allegorische wijze verwerkte in zijn wereldberoemde roman uit 1719.
Het grootste deel van de expositie gaat over de ramp met de Willem III, wel de grootste ramp op Nederlands binnenwater genoemd. Bij de opening verschijnt ook een boek over de ramp, waaraan ik meewerk. Jan de Vries schreef het grootste deel, want hij deed uitgebreid onderzoek naar hoe het zover heeft kunnen komen. Er was weliswaar een hevige storm, maar daarvoor was al veel meer misgegaan. Het is opzienbarend welke nieuwe feiten er na 150 jaar via nauwgezet onderzoek boven tafel kunnen komen. Mijn bijdrage is bescheidener: ik boog me over de literaire en kunstzinnige verwerking van de ramp, waaronder een Fries gedicht van Eppie Dam dat ook in het boek wordt opgenomen.
De expositiecommissie kwam ook op het idee om nabestaanden bij de expositie te betrekken. Sjoerd Huitema van Histoarysk Koudum maakte voor de website van Histoarysk Koudum overzichten van de nabestaanden van alle 43 opvarenden. Toen bleek dat het onderwerp in sommige families nog steeds leeft, ontstond het idee om op zondag 31 januari de ramp te herdenken, het boek te presenteren en nabestaanden bijeen te brengen. Wie daarover meer wil weten, of nog informatie heeft over verhalen die in de familie leven, kan terecht op de website van Histoarysk Koudum.
© Jelle van der Meulen