Voor de enkeling die het niet weet: de Elfstedentocht is een schaatstocht van 200 kilometer langs de elf Friese steden en wordt een keer per winter gereden . . . als er genoeg ijs ligt. Start en finish zijn in Leeuwarden. De Elfstedentocht werd voor het eerst officieel in 1909 gereden en is sindsdien slechts vijftien keer gereden, de laatste keer in 1997. De tocht wordt alleen georganiseerd als de toestand van het ijs dat toelaat en het is maar de vraag of we dat nog eens gaan meemaken.
Een van de grootste teleurstellingen uit de geschiedenis van de Elfstedentocht, zo zegt men wel, is de afgelaste tocht van 1961. Op zaterdag 30 december was de Elfstedentocht gepland. Er is een mooie krantenfoto uit de Leeuwarder Courant van 28 december 1961. Daarop is te zien hoe Koudumer Romke Kroondijk op het slechte ijs bij Galamadammen rijdt. Het onderschrift bij de foto zegt dat de schaatsers van de Elfstedentocht bij Galamadammen voor het eerst geconfronteerd zouden worden met slecht ijs, en dat is op de foto dan ook duidelijk te zien. Maar daar zal nog aan worden gewerkt:
“Er loopt slechts een smal en bobbelig baantje bij dit sluizencomplex langs; de heer Bos van het kafé op de Dammen heeft plannen om de baan, waar de eerste rijders in de schemering zullen passeren, te verbeteren.” Helaas begon het daarna ook nog te regenen en te dooien en is de tocht van 1961 op het laatste moment geschrapt. “Een wijs besluit” noemde de Leeuwarder Courant dat een dag later, waarbij de krant ook opmerkt: “Dat de teleurstelling groot is, laat zich denken.”
Gelukkig bestaan er ook foto’s van Elfstedentochtschaatsers bij Galamadammen van tochten die wel zijn doorgegaan. Zo is er in het Nationaal Archief een foto van Eric Koch van de kopgroep van de barre Elfstedentocht van 1963. Op de foto passeert de kopgroep Galamadammen op weg naar Stavoren. Er was net licht genoeg om een foto te kunnen maken. De foto is genomen vanaf de brug (nu een aquaduct) waar ook heel wat mensen stonden. Dat is ook goed te zien op een foto van de website van Histoarysk Koudum.
De tocht van 1963 staat bekend als misschien wel de zwaarste Elfstedentocht ooit. Van de meer dan 10.000 deelnemers haalden slechts 130 schaatsers de finish. Daaronder twee Koudumers, Bote Haytema en Pier Zijlstra, die met zestien andere Koudumers ook de tocht van 1985 hebben gereden. Bote Haytema was chauffeur en voetbalde bij Oeverzwaluwen. Van hem is een verslag waarin hij beschrijft hoe hij in 1963 de tocht heeft ervaren. Hij startte om kwart over zes en reed in eerste instantie samen met Loes (Lolke) de Boer, maar die moest opgeven toen ze om half elf Galamadammen passeerden.
De hele tocht was een ‘hel’, maar vooral de laatste kilometers waren eigenlijk niet te doen. In de woorden van Bote Haytema: “men moet zich zo’n laatste zeventig kilometer ook eens voorstellen: donker, hevige storm, geen rijdbaar ijs meer en al maar sneeuw, sneeuw en nog eens sneeuw. Je moest je oriënteren op het riet langs de vaarten. Sommige rijders verdwaalden en liepen gewoon het land in. Velen waren sneeuwblind en wisten niet meer waar ze waren.”
Nee, dan was de tocht van 1985 beter te doen. Dat zie je op kleurenfoto’s die de doortocht bij Galamadammen ook een stuk vrolijker maken. Op de foto’s zie je ook de Hofkesjongers als dweilorkest op het ijs spelen. Het moet bijna wel een van de eerste optredens van de Koudumer Hofkesjongers zijn geweest.
En zoals ik in een eerder stuk al schreef, Elfstedentochten hebben we nu in allerlei soorten en maten. Onze dorpsgenoot Gelke Boersma heeft in 2017 in een week tijd de tocht drie keer gedaan: wandelend, steppend en fietsend. Dat is nogal een prestatie. Team Wybe, het vriendenteam van Koudum dat zich inzet om via fietsacties geld in te zamelen voor de bestrijding van kanker, heeft in juni 2019 de Elfstedentocht gereden op een zogenaamde bierfiets.
Dat was nog nooit eerder vertoond, een Elfstedentocht op een groepsfiets van acht fietsers. En in 2022 ging het team nog een stapje verder voor het goede doel. Er is toen in Koudum een speciale waterfiets gemaakt waarmee het team de Elfstedentocht heeft gevaren. Alleen al met deze twee Elfstedentochten haalde team Wybe een bedrag op van meer dan 100.000 euro dat besteed werd aan onderzoek naar kanker.
Mijn vrouw en ik hebben al heel wat jaren geleden wel eens de Elfstedentocht gefietst – nu ja, in vier dagen – op een tandem. We hebben ook in september 2020 een bootje gehuurd en toen in een paar dagen tijd het noordelijke deel van de Elfstedenroute gevaren. Mooiste moment: varen onder het bruggetje van Bartlehiem. En natuurlijk hebben we beelden van de Elfstedentocht op de televisie gezien en hopen, stiekem en tegen beter weten in, nog steeds op het meemaken van een echte Elfstedentocht nu we in Koudum wonen.
© Jelle van der Meulen
Eerder verscheen: https://www.brekt.nl/koudum-en-de-elfstedentocht-1/